Inhoud van Metamorfosen boek 6

Arachne en Minerva.(Met.6,1 - 145)

Praebuerat dictis Tritonia talibus aures
carminaque Aonidum iustamque probaverat iram;
tum secum: 'laudare parum est, laudemur et ipsae
numina nec sperni sine poena nostra sinamus.'
Maeoniaeque animum fatis intendit Arachnes,




5
Minerva had naar deze verhalen van de Muzen geluisterd
en met hun terechte toorn ingestemd.
Toen overwoog zij:'Anderen prijzen is mooi, maar ook moeten
de goden vanzelf al geëerd worden, we mogen smaad niet ongestraft laten!'
Daarbij dacht ze aan het lot van de Lydische Arachne;
quam sibi lanificae non cedere laudibus artis
audierat. non illa loco nec origine gentis
clara, sed arte fuit: pater huic Colophonius Idmon
Phocaico bibulas tinguebat murice lanas;
occiderat mater, sed et haec de plebe suoque




10
die deed voor haar niet onder in roem om haar weefkunst,
had ze vernomen. Haar reputatie ontleende ze niet aan hoge stand
of afkomst uit een roemrijk geslacht maar louter aan haar kunde:
haar vader, Idmon uit Colophon, was wolverver met de Phocaîsche purperslak;
haar moeder was gestorven maar ook volks en van gelijke komaf als haar man.
aequa viro fuerat; Lydas tamen illa per urbes
quaesierat studio nomen memorabile, quamvis
orta domo parva parvis habitabat Hypaepis.
huius ut adspicerent opus admirabile, saepe
deseruere sui nymphae vineta Timoli,




15
Ofschoon van nederige stand en woonachtig in
het simpele Hypaepa had zij, ambitieus,
roem nagestreefd over heel Lydië.
Om haar wondermooie werk te bekijken verlieten de nimfen
dikwijls de wijnvelden op hun Tmolus
deseruere suas nymphae Pactolides undas.
nec factas solum vestes, spectare iuvabat
tum quoque, cum fierent: tantus decor adfuit arti,
sive rudem primos lanam glomerabat in orbes,
seu digitis subigebat opus repetitaque longo




20
en ook de waternimfen van de Pactolus hun gebied.
Niet alleen was het een lust om de producten te zien,
nee ook het maken zelf al: zo schitterend was haar vaardigheid,
of ze nu eerst de ruwe wol tot een kluwen opwond
of met haar vingers de wol uithaalde en steeds met lange uithaal
vellera mollibat nebulas aequantia tractu,
sive levi teretem versabat pollice fusum,
seu pingebat acu; scires a Pallade doctam.
quod tamen ipsa negat tantaque offensa magistra
'certet' ait 'mecum: nihil est, quod victa recusem!'




25
de wolkachtige vlokken in een fijne draad veranderde, ofwel met vaardige duim
de spoel draaide, of ook borduurde: je had haar een leerling van Pallas geacht!
Dit echter wees zij zelf van de hand en smaalde,
nog beledigd ook om zelfs zo'n grote leermeesteres:
'Ik daag haar uit voor een wedstrijd: als ik verlies weiger ik haar niets!'
Pallas anum simulat: falsosque in tempora canos
addit et infirmos, baculo quos sustinet, artus.
tum sic orsa loqui 'non omnia grandior aetas,
quae fugiamus, habet: seris venit usus ab annis.
consilium ne sperne meum: tibi fama petatur




30
Pallas vermomt zich nu als oud vrouwtje en completeert dit met een
grijze pruik op haar slapen en beverige leden gestut door een stok.
En zegt haar dan:'Een hoge leeftijd heeft niet alleen kanten
die we willen vermijden: ervaring is de gezel van hoge leeftijd;
sla mijn advies niet in de wind: jou mag de hoogste roem
inter mortales faciendae maxima lanae;
cede deae veniamque tuis, temeraria, dictis
supplice voce roga: veniam dabit illa roganti.'
adspicit hanc torvis inceptaque fila relinquit
vixque manum retinens confessaque vultibus iram




35
in wolbewerking toebehoren onder stervelingen maar gun de godin
haar plaats en vraag, overmoedige, vergeving voor jouw gepoch.
Vraag haar deemoedig vergiffenis: zij zal op je verzoek zeker ingaan'.
Zij kijkt haar grimmig aan en laat de draad los waarmee ze bezig was
en, haar hand nauwelijks in bedwang en met haar gezicht haar woede uitdrukkend
talibus obscuram resecuta est Pallada dictis:
'mentis inops longaque venis confecta senecta,
et nimium vixisse diu nocet. audiat istas,
si qua tibi nurus est, si qua est tibi filia, voces;
consilii satis est in me mihi, neve monendo




40
voegt zij de verborgen Pallas deze woorden toe:
'Onnozel oud besje, wat kom je hier doen, geplaagd door je ouderdom
ook al te lang leven brengt schade. Bewaar die praatjes van jou
maar voor je dochter of schoondochter, als je die hebt;
laat wijsheid maar over aan mijzelf en denk maar niet
profecisse putes, eadem est sententia nobis.
cur non ipsa venit? cur haec certamina vitat?'
tum dea 'venit!' ait formamque removit anilem
Palladaque exhibuit: venerantur numina nymphae
Mygdonidesque nurus; sola est non territa virgo,




45
dat je met je beleren goed hebt gedaan: ik blijf bij mijn woord!
Waarom komt zij zelf niet? Waarom ontwijkt ze deze wedstrijd?
Toen sprak de godin: 'Hier is ze!', ontdeed zich van het oude uiterlijk
en prijkte als Pallas: de nimfen bogen eerbiedig voor de godin
en ook de Lydische vrouwen; alleen het meisje hield zich kalm
sed tamen erubuit, subitusque invita notavit
ora rubor rursusque evanuit, ut solet aer
purpureus fieri, cum primum Aurora movetur,
et breve post tempus candescere solis ab ortu.
perstat in incepto stolidaeque cupidine palmae




50
maar bloosde ondanks zichzelf: een plots opgekomen blos
trok ongewild over haar gezicht maar verdween meteen weer,
zoals de hemel purper pleegt te worden bij de eerste dageraad
en na korte tijd weer door de zonsopgang verbleekt.
Zij volhardt in haar voornemen en door haar begeerte naar de trotse zege
in sua fata ruit; neque enim Iove nata recusat
nec monet ulterius nec iam certamina differt.
haud mora, constituunt diversis partibus ambae
et gracili geminas intendunt stamine telas:
tela iugo vincta est, stamen secernit harundo,




55
stort zij zich in haar ongeluk; immers Iupiters dochter geeft niet toe;
geen verdere vermaningen maar ook geen uitstel meer voor de wedstrijd.
Zonder dralen stellen beiden hun weefstoelen op tegenover elkaar
en knopen de fijne draden vast, de schering
vast aan de weversboom; het riet scheidt de draden;
inseritur medium radiis subtemen acutis,
quod digiti expediunt, atque inter stamina ductum
percusso paviunt insecti pectine dentes.
utraque festinant cinctaeque ad pectora vestes
bracchia docta movent, studio fallente laborem.




60
de inslag die hun soepele vingers geleiden wordt ertussendoor
gestoken en door de druk van de diepgetande weverskam vastgedrukt.
Beiden werken rap en, hun kleding opgeschort,
bewegen zij hun ervaren armen:
door hun behendigheid lijkt het moeiteloos.
illic et Tyrium quae purpura sensit aenum
texitur et tenues parvi discriminis umbrae;
qualis ab imbre solent percussis solibus arcus
inficere ingenti longum curvamine caelum;
in quo diversi niteant cum mille colores,




65
Daar weven zij ook purper dat in Tyrisch bad bewerkt is
en verwerken er lichte nuances in;
zoals een regenboog met door een regenbui gebroken zonnestralen
de weidse hemel met een reuzenboog doorkruist
en daarin wel duizend kleuren schitteren
transitus ipse tamen spectantia lumina fallit:
usque adeo, quod tangit, idem est; tamen ultima distant.
illic et lentum filis inmittitur aurum
et vetus in tela deducitur argumentum.
Cecropia Pallas scopulum Mavortis in arce




70
maar de preciese overgang de ogen van de kijker toch ontgaat:
tot hier is hij het zelfde als ernaast, toch zijn de uitersten heel verschillend.
Ook weven zij daar een soepel gouddraad tussen de draden
en beelden een oud verhaal af in het weefsel.
Pallas weeft de Areopaag bij de Akropolis in
pingit et antiquam de terrae nomine litem.
bis sex caelestes medio Iove sedibus altis
augusta gravitate sedent; sua quemque deorum
inscribit facies: Iovis est regalis imago;
stare deum pelagi longoque ferire tridente




75
en de oude twist om de toewijding van het land;
twaalf hemelbewoners met Juppiter in het midden zitten op
hoge zetels in verheven ernst; elke god wordt door een specifiek
uiterlijk aangeduid: bij Juppiter hoort zijn koninklijke uitstraling;
de zeegod beeldt ze staande uit terwijl hij met zijn reuze drietand
aspera saxa facit, medioque e vulnere saxi
exsiluisse fretum, quo pignore vindicet urbem;
at sibi dat clipeum, dat acutae cuspidis hastam,
dat galeam capiti, defenditur aegide pectus,
percussamque sua simulat de cuspide terram




80
tegen de grimmige rotsen slaat, en midden uit een rotswond
ontspringt zout water, met deze claim eist hij de stad op;
zichzelf geeft zij een schild, een lans met scherpe punt
zet zich een helm op het hoofd, haar borst beschermd met de aegis,
en ze verbeeldt hoe zij met eigen lanspunt de aarde treft
edere cum bacis fetum canentis olivae;
mirarique deos: operis Victoria finis.
ut tamen exemplis intellegat aemula laudis,
quod pretium speret pro tam furialibus ausis
quattuor in partes certamina quattuor addit,




85
die dan de bleekgroene olijfboom met vrucht en al voortbrengt;
de goden vol bewondering: Victorie is de bekroning van haar werk.
Maar opdat de mededinger naar roem uit voorbeelden begrijpt
wat voor prijs zij kan verwachten voor zo overmoedige provocaties
voegt zij in de hoeken nog vier wedstrijden toe
clara colore suo, brevibus distincta sigillis:
Threiciam Rhodopen habet angulus unus et Haemum,
nunc gelidos montes, mortalia corpora quondam,
nomina summorum sibi qui tribuere deorum;
altera Pygmaeae fatum miserabile matris




90
helder door hun kleur, maar onderscheiden door hun kleine afbeeldingen:
één hoek neemt de Thracische Rhodope in beslag en Haemus
nu ijzige gebergten, ooit lichamen van stervelingen
die zich de namen van de hoogste goden toe eigenden;
een tweede hoek vertelt het droeve lot van de Pygmeeënkoningin
pars habet: hanc Iuno victam certamine iussit
esse gruem populisque suis indicere bellum;
pinxit et Antigonen, ausam contendere quondam
cum magni consorte Iovis, quam regia Iuno
in volucrem vertit, nec profuit Ilion illi




95
Juno versloeg haar in een wedstrijd en dwong haar
een kraanvogel te worden en haar eigen stam de oorlog te verklaren;
ook Antigone beeldde ze af die ooit een strijd durfde aangaan
met de partner van de grote Juppiter en die koningin Juno
in een vogel veranderde: Troje noch haar vader Laomedon
Laomedonve pater, sumptis quin candida pennis
ipsa sibi plaudat crepitante ciconia rostro;
qui superest solus, Cinyran habet angulus orbum;
isque gradus templi, natarum membra suarum,
amplectens saxoque iacens lacrimare videtur.




100
kunnen verhelpen dat zij, blank door de aangemeten vleugels,
zich als ooievaar met klepperende snavel op de borst slaat;
de enige hoek die nog rest bezet de kinderloze Cinyras,
die omhelst de treden van de tempel, de ledematen van zijn dochters,
en zoals hij daar op het gesteente ligt zweer je hem te zien wenen.
circuit extremas oleis pacalibus oras
(is modus est) operisque sua facit arbore finem.
Maeonis elusam designat imagine tauri
Europam: verum taurum, freta vera putares;
ipsa videbatur terras spectare relictas




105
De uiterste randen rondt zij af met vreedzame olijven
- dat is het thema - en sluit zo haar werk af met haar eigen boom.
- De Maeonische weeft Europa, misleid door een zogenaamde stier:
voor een echte stier en een echte zee had je het kunnen houden;
haar zag je kijken naar het achtergelaten land,
et comites clamare suas tactumque vereri
adsilientis aquae timidasque reducere plantas.
fecit et Asterien aquila luctante teneri,
fecit olorinis Ledam recubare sub alis;
addidit, ut satyri celatus imagine pulchram




110
haar vriendinnen roepen en de aanraking van de aanrollende
golven vrezend angstig haar voeten optrekken.
Ook beeldde ze Asterie af in een worsteling gevangen door de adelaar,
en ook Leda achterover leunend onder de vleugels van de zwaan;
zij voegde daaraan nog toe hoe Juppiter vermomd als satyr
Iuppiter inplerit gemino Nycteida fetu,
Amphitryon fuerit, cum te, Tirynthia, cepit,
aureus ut Danaen, Asopida luserit ignis,
Mnemosynen pastor, varius Deoida serpens.
te quoque mutatum torvo, Neptune, iuvenco




115
Nycteus' dochter zwanger maakte van een tweeling,
hoe hij Amphitryon was toen hij jou, Tyrinthische aanrandde,
als goud Danaë, als vuur Asopis,
Mnemosyne als herder en Ceres' dochter als een bonte slang.
Ook jou, Neptunus, veranderd in een woeste stier,
virgine in Aeolia posuit; tu visus Enipeus
gignis Aloidas, aries Bisaltida fallis,
et te flava comas frugum mitissima mater
sensit equum, sensit volucrem crinita colubris
mater equi volucris, sensit delphina Melantho:




120
toont zij bij Aeolus' dochter; en hoe jij in de gedaante
van de riviergod Enipeus twee zonen bij de Aeolische verwekt,
als ram misleid je Theophane, de blonde, milde moeder van het gewas
als hengst, als vogel Pegasus' moeder, Medusa met haar slangenhaar
en Melantho als dolfijn:
omnibus his faciemque suam faciemque locorum
reddidit. est illic agrestis imagine Phoebus,
utque modo accipitris pennas, modo terga leonis
gesserit, ut pastor Macareida luserit Issen,
Liber ut Erigonen falsa deceperit uva,




125
hen allen geeft zij in een eigen gedaante in de juiste entourage weer.
Zie daar Apollo in boerengestalte, maar dan met haviksveren,
dan weer met een leeuwenhuid of zoals hij
in herdersgedaante Issa, Macars dochter, heeft verleid,
en Bacchus zoals hij Erigone misleidde met valse druiven,
ut Saturnus equo geminum Chirona crearit.
ultima pars telae, tenui circumdata limbo,
nexilibus flores hederis habet intertextos.
Non illud Pallas, non illud carpere Livor
possit opus: doluit successu flava virago




130
en hoe Saturnus de tweeslachtige Chiro heeft verwekt.
De randen van het kleed heeft zij omgeven met een smalle strook
en heeft daar klimop in geweven waarin bloemen zijn verwerkt.
Dat werkstuk zou Pallas, zou zelfs Afgunst niet kunnen slikken:
de blonde heroine kon het resultaat niet verdragen
et rupit pictas, caelestia crimina, vestes,
utque Cytoriaco radium de monte tenebat,
ter quater Idmoniae frontem percussit Arachnes.
non tulit infelix laqueoque animosa ligavit
guttura: pendentem Pallas miserata levavit




135
en zij verbrijzelde het borduursel, de wandaden van de hemelingen,
en daar zij de buxus priem in handen had doorboorde zij daarmee
drie, nee vier keer het hoofd van Idmons dochter Arachne.
De ongelukkige verdroeg dat niet en snoerde haar hals dicht met een lus:
Pallas bevrijdde haar uit medelijden toen zij daar hing
atque ita 'vive quidem, pende tamen, inproba' dixit,
'lexque eadem poenae, ne sis secura futuri,
dicta tuo generi serisque nepotibus esto!'
post ea discedens sucis Hecateidos herbae
sparsit: et extemplo tristi medicamine tactae




140
en sprak aldus: 'Ja mag blijven leven, stommeling, maar hangend,
en maak je geen illusie om de toekomst: dezelfde soort straf
zal er zijn voor je soort en je nakomelingen!'
Hierna ging zij heen maar besprenkelde haar met sap van toverkruiden:
en terstond vielen haar haren uit toen die geraakt werden door dit tovermiddel
defluxere comae, cum quis et naris et aures,
fitque caput minimum; toto quoque corpore parva est:
in latere exiles digiti pro cruribus haerent,
cetera venter habet, de quo tamen illa remittit
stamen et antiquas exercet aranea telas.




145
en daarmee ook neus en oren,
haar hoofd slonk tot een knopje; ook haar verdere lijf werd nu klein:
op haar ziijden zaten nu kleine uitsteeksels als pootjes,
haar buik omvatte de rest, maar daaruit spint zij nog een draad
zij gaat verder met haar vroegere werk, nu als spin.

naar begin

Niobe en Latona. [Met.6, 146 - 312]

Lydia tota fremit, Phrygiaeque per oppida facti
rumor it et magnum sermonibus occupat orbem.
ante suos Niobe thalamos cognoverat illam,
tum cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat;
nec tamen admonita est poena popularis Arachnes,




150
Heel Lydië in alle staten, door alle steden van Phrygië gaat het relaas
van wat Arachne overkwam en over heel de wereld wordt het besproken.
Vóór haar huwelijk al had Niobe haar leren kennen,
toen het meisje Maeonië bij de Sipylus bewoonde;
toch heeft ze niet geleerd uit de vermaarde bestraffing van Arachne:
cedere caelitibus verbisque minoribus uti.
multa dabant animos; sed enim nec coniugis artes
nec genus amborum magnique potentia regni
sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent,
ut sua progenies; et felicissima matrum




155
deemoedig te zijn jegens de goden en een bescheiden toon aan te slaan.
Veel wakkerde haar trots aan, maar noch de lierkunst van haar man
noch hun beider afkomst noch de macht van hun koningschap
had zij zo hoog zitten, ofschoon dat alles daaraan bijdroeg,
als haar kindertal; en de gezegendste moeder zou
dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset.
nam sata Tiresia venturi praescia Manto
per medias fuerat divino concita motu
vaticinata vias: 'Ismenides, ite frequentes
et date Latonae Latonigenisque duobus




160
Niobe zeker zijn genoemd, als zij zichzelf niet zo had betiteld.
Want de dochter van Teiresias, waarzegster Manto, had
overal op straat, door goddelijke ingeving bewogen, omgeroepen:
'Vrouwen van Thebe, kom, laat ons allemaal wierook schenken
aan Latona en haar beide kinderen
cum prece tura pia lauroque innectite crinem:
ore meo Latona iubet.' paretur, et omnes
Thebaides iussis sua tempora frondibus ornant
turaque dant sanctis et verba precantia flammis.
Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba




165
onder gebed en vlecht lauwerkransen in uw haar:
Latona zelf roept daartoe door mijn stem op'. Gehoorzaam
tooien alle Thebaansen hun slapen met lover
en offeren wierook met gezegend vuur in gebed.
- Daar komt Niobe, omstuwd door een dichte drom vriendinnen,
vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro
et, quantum ira sinit, formosa; movensque decoro
cum capite inmissos umerum per utrumque capillos
constitit, utque oculos circumtulit alta superbos,
'quis furor auditos' inquit 'praeponere visis




170
opvallend door Phrygische kleding vol ingeweven gouddraad
en mooi, voorzover haar woede dat toestaat; met haar mooie hoofd
haar neergolvende haren schuddend over beide schouders
blijft zij staan en rechtop laat zij haar ogen arrogant rondgaan
en roept uit:'Wat is dit voor dwaasheid om goden hoger te achten
> caelestes? aut cur colitur Latona per aras,
numen adhuc sine ture meum est? mihi Tantalus auctor,
cui licuit soli superorum tangere mensas;
Pleiadum soror est genetrix mea; maximus Atlas
est avus, aetherium qui fert cervicibus axem;




175
dan de zichtbaren? Waarom wordt Latona met altaren vereerd
maar is mijn majesteit nog van wierook verstoken? Tantalus is mijn vader,
voor wie als enige het weggelegd was aan te liggen aan de tafel der goden;
de zuster der Pleiaden is mijn moeder; mijn grootvader de zeer grote Atlas
die de hemelas schraagt met zijn nek;
Iuppiter alter avus; socero quoque glorior illo.
me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi
sub domina est, fidibusque mei commissa mariti
moenia cum populis a meque viroque reguntur.
in quamcumque domus adverti lumina partem,




180
Juppiter mijn andere grootvader, mag ik ook nog mijn schoonvader noemen.
Voor mij huiveren de volken van Phrygië, onder mijn heerschappij valt
het koninkrijk van Cadmus, door de snaren van mijn man zijn de muren
en de stad gebouwd en zij worden door mij en mijn man bestuurd.
Op welk deel van mijn domein ik mijn ogen ook richt
inmensae spectantur opes; accedit eodem
digna dea facies; huc natas adice septem
et totidem iuvenes et mox generosque nurusque!
quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam,
nescio quoque audete satam Titanida Coeo




185
onmetelijke rijkdom zien zij; daarbij komt nog mijn uiterlijk,
een godin waardig; voeg daar nog aan toe zeven dochters
en evenveel jongens en dus weldra schoonzonen en dito dochters!
Vraag je nu nog wat onze trots veroorzaakt?
Durf je nog boven mij te stellen, zo'n Titanenkind van 'n Coeus,
Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam
exiguam sedem pariturae terra negavit!
nec caelo nec humo nec aquis dea vestra recepta est:
exsul erat mundi, donec miserata vagantem
"hospita tu terris erras, ego" dixit "in undis"




190
Latona, aan wie de grote aarde ooit een minuskuul plekje
om te baren geweigerd heeft!
Noch in het luchtruim noch op de aarde noch in het water is die godin
van jullie welkom geweest: verstoten op aarde was zij totdat Delos uit
meelij zei: 'Jij zwerft als vreemdeling rond op aarde, ik op zee'
instabilemque locum Delos dedit. illa duorum
facta parens: uteri pars haec est septima nostri.
sum felix (quis enim neget hoc?) felixque manebo
(hoc quoque quis dubitet?): tutam me copia fecit.
maior sum quam cui possit Fortuna nocere,




195
en haar een gammel plekje aanbood. Zij is moeder geworden
van een tweetal: ik bracht er zeven maal zo veel voort.
Ik ben gezegend (wie kan dit ontkennen?) en gezegend zal ik blijven
(wie kan ook dit nog betwijfelen?): het aantal heeft mij onaantastbaar gemaakt.
Ik ben te machtig om nog kwetsbaar te zijn voor het lot,
multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet.
excessere metum mea iam bona. fingite demi
huic aliquid populo natorum posse meorum:
non tamen ad numerum redigar spoliata duorum,
Latonae turbam, qua quantum distat ab orba?




200
hoeveel hij mij ook ontrooft, veel meer zal hij mij moeten laten
Mijn geluk heeft mijn vrees al terzijde geschoven. Stel je voor dat
aan deze drom van mijn kinderen iets ontnomen kan worden:
dan nog kan ik niet gereduceerd worden tot slechts twee,
het aantal van Latona dat haar scheidt van kinderloosheid.
ite—satis pro re sacri—laurumque capillis
ponite!' deponunt et sacra infecta relinquunt,
quodque licet, tacito venerantur murmure numen.
Indignata dea est summoque in vertice Cynthi
talibus est dictis gemina cum prole locuta:




205
'Weg hier, het is welletjes met die verering; en zet die lauwerkransen
van je hoofd'. Dat doen ze en zonder te offeren druipen ze af,
maar wat wel mag: ze vereren de god fluisterend.
- De godin is verontwaardigd en bovenop het Cynthusgebergte
beklaagt zij zich tegenover haar twee kinderen met de woorden:
'en ego vestra parens, vobis animosa creatis,
et nisi Iunoni nulli cessura dearum,
an dea sim, dubitor perque omnia saecula cultis
arceor, o nati, nisi vos succurritis, aris.
nec dolor hic solus; diro convicia facto




210
'Kijk nou, ik, jullie moeder, trots op jullie, mijn kinderen,
en minder dan geen van de godinnen, of het moest Juno zijn,
dat mens vecht mijn status van godin aan en, kinderen, als jullie niet tussenbeide
komen weert ze mij van het altaar waarmee ik eeuwen lang ben vereerd.
Maar dit is niet mijn enige klacht: dat Tantalus-wicht voegt aan haar
Tantalis adiecit vosque est postponere natis
ausa suis et me, quod in ipsam reccidat, orbam
dixit et exhibuit linguam scelerata paternam.'
adiectura preces erat his Latona relatis:
'desine!' Phoebus ait, 'poenae mora longa querella est!'




215
schanddaad nog smoezelige taal toe en durft jullie achter te stellen
bij haar eigen kroost en maakt mij voor 'kinderloos' uit (moge zij dat zelf worden!)
en toont zo dezelfde schandalige tong als haar vader'.
Latona stond op het punt aan haar woorden nog smeekbeden toe te voegen maar:
'Stop maar!', zei Phoebus, 'je klagen houdt de bestraffing maar op'.
dixit idem Phoebe, celerique per aera lapsu
contigerant tecti Cadmeida nubibus arcem.
Planus erat lateque patens prope moenia campus,
adsiduis pulsatus equis, ubi turba rotarum
duraque mollierat subiectas ungula glaebas.




220
Phoebe viel hem bij en na een snelle vlucht door het zwerk
stonden ze al, in nevel gehuld, op de burcht van Cadmus.
- Er was een uitgestrekte vlakte vlak bij de stad,
druk beroffeld door paarden, waar harde wielen
en paardenhoeven de aardkluiten hadden verpulverd.
pars ibi de septem genitis Amphione fortes
conscendunt in equos Tyrioque rubentia suco
terga premunt auroque graves moderantur habenas.
e quibus Ismenus, qui matri sarcina quondam
prima suae fuerat, dum certum flectit in orbem




225
Daar bestegen enigen van de zeven Amfion-zonen
hun sterke paarden en namen plaats op de rugdekken die kleurden
van Tyrisch purper en ze grepen de teugels, zwaar van goud.
Eén van hen, Ismenus, die ooit voor zijn moeder de eerste zwangerschap
was geweest, schreeuwde opeens, terwijl hij trefzeker een cirkel beschreef
quadripedis cursus spumantiaque ora coercet,
'ei mihi!' conclamat medioque in pectore fixa
tela gerit frenisque manu moriente remissis
in latus a dextro paulatim defluit armo.
proximus audito sonitu per inane pharetrae




230
met de draf van zijn viervoeter en zijn schuimende bek in toom hield:
'Ai mij!' en draagt een pijl mee, midden in zijn borst geschoten en
terwijl hij de teugels liet schieten uit zijn stervende hand
gleed hij langzaam zijdelings van de rechtse paardenschoft.
Sipylus,die het dichtst bij stond wilde bij het horen van het rammelen
frena dabat Sipylus, veluti cum praescius imbris
nube fugit visa pendentiaque undique rector
carbasa deducit, ne qua levis effluat aura:
frena tamen dantem non evitabile telum
consequitur, summaque tremens cervice sagitta




235
van de pijlkoker door de lucht de vrije teugel geven, zoals wanneer een stuurman
die een stortbui voorziet bij het zien van de wolken alle zeilen ontrolt
om geen zuchtje wind te missen:
toch haalt de niet te vermijden pijl hem in terwijl hij de teugels nog viert
en trillend steekt de pijl boven in zijn nek
haesit, et exstabat nudum de gutture ferrum;
ille, ut erat pronus, per crura admissa iubasque
volvitur et calido tellurem sanguine foedat.
Phaedimus infelix et aviti nominis heres
Tantalus, ut solito finem inposuere labori,




240
en de ijzeren punt komt naakt uit zijn keel tevoorschijn.
Hij zelf, voorovergebogen als hij zat, rolt over de manen en rennende benen
en bevlekt de aarde met zijn warme bloed.
De ongelukkige Phaedimus en Tantalus, erfgenaam van zijn grootvaders naam,
waren na afsluiting van hun dagelijks werk met elkaar
transierant ad opus nitidae iuvenale palaestrae;
et iam contulerant arto luctantia nexu
pectora pectoribus, cum tento concita nervo,
sicut erant iuncti, traiecit utrumque sagitta.
ingemuere simul, simul incurvata dolore




245
gaan worstelen op de schitterende jongeren-kampplaats;
en reeds zaten ze elkaar dicht op de huid in een nauwe omstrengeling,
borst tegen borst, toen een pijl, gejaagd vanaf een gespannen pees,
hen beiden in deze omarming doorboorde.
Tegelijk slaakten ze een kreet, tegelijk vleidden ze hun
membra solo posuere, simul suprema iacentes
lumina versarunt, animam simul exhalarunt.
adspicit Alphenor laniataque pectora plangens
advolat, ut gelidos conplexibus adlevet artus,
inque pio cadit officio; nam Delius illi




250
leden, door pijn gekromd, op de grond, tegelijk draaiden ze, op de grond,
hun ogen weg en bliezen tegelijk de levensadem uit.
Alphenor zag het en, terwijl hij zijn opengekrabde borst klopte,
snelde hij toe om de verstrengelde, verkillende lichamen op te tillen
maar hij sneuvelde bij deze vrome plichtsbetrachting; want de Deliër
intima fatifero rupit praecordia ferro.
quod simul eductum est, pars et pulmonis in hamis
eruta cumque anima cruor est effusus in auras.
at non intonsum simplex Damasicthona vulnus
adficit: ictus erat, qua crus esse incipit et qua




255
ruïneerde het binnenste van zijn borst met een noodlottige pijl
en toen hij die er uit trok, is er ook een stuk van zijn long aan de weerhaken
uitgetrokken en met zijn levensadem is zijn bloed in de lucht vervluchtigd.
Maar niet een enkelvoudige wond heeft de langgelokte Damasichthon gewond:
hij was al getroffen aan de aanzet van zijn onderbeen, waar de gespierde knie
mollia nervosus facit internodia poples.
dumque manu temptat trahere exitiabile telum,
altera per iugulum pennis tenus acta sagitta est.
expulit hanc sanguis seque eiaculatus in altum
emicat et longe terebrata prosilit aura.




260
het weefsel zacht maakt en terwijl hij
het dodelijke wapen met de hand probeerde uit te trekken
is een tweede pijl door zijn keel tot aan de veren doorgedrongen.
Het bloed dreef deze er weer uit terwijl het naar buiten drong
en hoog doorklieft het de lucht als het opspuit.
ultimus Ilioneus non profectura precando
bracchia sustulerat 'di' que 'o communiter omnes,'
dixerat ignarus non omnes esse rogandos
'parcite!' motus erat, cum iam revocabile telum
non fuit, arcitenens; minimo tamen occidit ille




265
De laatste, Ilioneus, had zijn armen in een vergeefse smeekbede
opgeheven en geroepen: 'Goden, allen tesamen'
zonder te weten dat ze niet allemaal hoefden aangeroepen:
'Spaar me' en de booggod werd ontroerd toen zijn pijl
al onherroepelijk was; toch is hij aan een minimale verwonding
vulnere, non alte percusso corde sagitta.
Fama mali populique dolor lacrimaeque suorum
tam subitae matrem certam fecere ruinae,
mirantem potuisse irascentemque, quod ausi
hoc essent superi, quod tantum iuris haberent;




270
gestorven want de pijl is niet diep in zijn hart doorgedrongen.
- De tijding van deze ramp, de smart van het volk, de tranen om de haren
en haar plotselinge ongeluk hebben de moeder bereikt
met verbazing dat dit had kunnen gebeuren en woede dat de goden
hiertoe in staat waren, dat zij zich zoveel recht aanmatigden;
nam pater Amphion ferro per pectus adacto
finierat moriens pariter cum luce dolorem.
heu! quantum haec Niobe Niobe distabat ab illa,
quae modo Latois populum submoverat aris
et mediam tulerat gressus resupina per urbem




275
want vader Amphion had zich het zwaard in de borst gestoken
en door de dood zich met het daglicht zijn smart ontnomen.
Ach, deze Niobe hoezeer verschilde ze van die Niobe
die zo pas nog het volk had verjaagd van Latonas altaar
en met geheven hoofd door het stadscentrum paradeerde
invidiosa suis; at nunc miseranda vel hosti!
corporibus gelidis incumbit et ordine nullo
oscula dispensat natos suprema per omnes;
a quibus ad caelum liventia bracchia tollens
'pascere, crudelis, nostro, Latona, dolore,




280
benijd door de haren: nu zelfs door haar vijand betreurd.
Zij knielde neer bij de verstijfde lichamen en strooide ordeloos
laatste kussen uit over al haar zonen.
Vanaf hen hief ze haar blauwgeslagen armen ten hemel en kreet:
'Doe je tegoed, wrede Latona, aan onze smart,
pascere' ait 'satiaque meo tua pectora luctu!
[corque ferum satia!' dixit. 'per funera septem]
efferor: exsulta victrixque inimica triumpha!
cur autem victrix? miserae mihi plura supersunt,
quam tibi felici; post tot quoque funera vinco!'




285
ja doe dat en zwelg maar in mijn rouw
zwelg met je wilde hart! Deze zeven graven betekenen mijn dood!
Dans een triomf, vijand, overwinnaar!
Hoewel, overwinnaar? Mij ongelukkige rest meer
dan jou gelukkige: na zoveel doden overtref ik jou toch nog!'
Dixerat, et sonuit contento nervus ab arcu;
qui praeter Nioben unam conterruit omnes:
illa malo est audax. stabant cum vestibus atris
ante toros fratrum demisso crine sorores;
e quibus una trahens haerentia viscere tela




290
Amper had zij gesproken of een pees klonk aan een gespannen boog
en bracht allen behalve Niobe in paniek:
zij is zelfs in haar ellende nog vermetel. In zwarte kleren gehuld
stonden de zusters met loshangend haar voor de baren van hun broers;
één van hen stond het wapen uit zijn ingewanden te trekken
inposito fratri moribunda relanguit ore;
altera solari miseram conata parentem
conticuit subito duplicataque vulnere caeco est.
[oraque compressit, nisi postquam spiritus ibat]
haec frustra fugiens collabitur, illa sorori




295
maar zakte stervend ineen, haar broer nog kussend;
een tweede probeerde haar ongelukkige moeder te troosten
maar viel plotseling stil en trok krom door een verwonding aan haar rug.
Ze drukt haar lippen op elkaar, nadat haar levensgeest er door gegaan was,
De een zakt in elkaar bij een vergeefse poging tot vluchten, de ander sterft
inmoritur; latet haec, illam trepidare videres.
sexque datis leto diversaque vulnera passis
ultima restabat; quam toto corpore mater,
tota veste tegens 'unam minimamque relinque!
de multis minimam posco' clamavit 'et unam.'




300
bij hulp aan haar zus; deze houdt zich schuil, die weer had je kunnen zien rillen.
Nadat er zes waren gestorven, getroffen door verschillende schoten,
bleef er nog één over: die beschermde haar moeder met heel haar lijf,
dekte haar met haar kleding toe onder de uitroep: 'Laat mij deze éne,
de kleinste; van zovelen vraag ik alleen om de jongste.'
dumque rogat, pro qua rogat, occidit orba resedit
exanimes inter natos natasque virumque
deriguitque malis; nullos movet aura capillos,
in vultu color est sine sanguine, lumina maestis
stant inmota genis, nihil est in imagine vivum.




305
Maar terwijl ze nog vraagt, sneuvelt reeds degene om wie ze vraagt:
kinderloos zit ze tussen de ontzielde lichamen in van zonen en dochters
en van haar man en ze verstart in ellende. Geen wind beweegt haar haren nog,
de kleur van haar gezicht is bloedeloos, haar ogen staan onbeweeglijk
in haar treurende kassen, er is niets levends meer in haar gestalte.
ipsa quoque interius cum duro lingua palato
congelat, et venae desistunt posse moveri;
nec flecti cervix nec bracchia reddere motus
nec pes ire potest; intra quoque viscera saxum est.
flet tamen et validi circumdata turbine venti




310
Zelfs ook binnenin verstijft haar tong met het harde verhemelte en
haar aderen kunnen niet meer kloppen
en haar hals niet meer buigen; haar armen konden niet meer bewegen
noch haar voet gaan; vanbinnen waren ook haar ingewanden versteend.
Toch weent zij nog en opgepakt door een sterke wervelwind
in patriam rapta est: ibi fixa cacumine montis
liquitur, et lacrimas etiam nunc marmora manant.

is zij naar haar vaderland gevoerd: daar kwijnt zij weg, vastgezet aan een bergtop
en ook nu nog stromen er tranen van het marmer.

naar begin

Latona en de Lycische boeren [Met.6, 313 - 381]

Tum vero cuncti manifestam numinis iram
femina virque timent cultuque inpensius omnes
magna gemelliparae venerantur numina divae;


315
Dan, waarlijk, heeft huivering voor de evidente toorn van de godheid allen,
vrouwen en mannen gelijk, in zijn greep en gezamenlijk wijden ze zich met des te meer
toewijding aan de verering van de grote macht van de tweelingmoeder-godin.
utque fit, a facto propiore priora renarrant.
e quibus unus ait: 'Lyciae quoque fertilis agris
non inpune deam veteres sprevere coloni.
res obscura quidem est ignobilitate virorum,
mira tamen: vidi praesens stagnumque locumque




320
En zoals dat gaat: op grond van een recent gebeuren haalt men weer vroegere op.
Bij voorbeeld vertelt iemand: 'Ook de boeren van het vruchtbare Lycië
hebben voorheen niet straffeloos de godin veracht.
De gebeurtenis mag dan onbetekenend zijn door de onaanzienlijkheid van die lui
toch is hij wonderlijk: met eigen ogen heb ik poel en plaats bezichtigd
prodigio notum. nam me iam grandior aevo
inpatiensque viae genitor deducere lectos
iusserat inde boves gentisque illius eunti
ipse ducem dederat, cum quo dum pascua lustro,
ecce lacu medio sacrorum nigra favilla




325
bekend om zijn vloek. Want mijn vader, toen al te oud voor zo'n tocht
had mij bevolen uit dat gebied prachtige runderen op te halen en zelf
mij een gids uit dat volk meegegeven. Terwijl ik nu met hem die weiden
rondtrok stond ik opeens voor een vijver met in het midden
een oud altaar zwart van de as van offers
ara vetus stabat tremulis circumdata cannis.
restitit et pavido "faveas mihi!" murmure dixit
dux meus, et simili "faveas!" ego murmure dixi.
Naiadum Faunine foret tamen ara rogabam
indigenaene, dei, cum talia rettulit hospes:




330
omgeven door een kraag van trillend riet.
Mijn gids bleef staan en sprak angstig prevelend 'God zij me genadig'
met een 'God genadig' sloot ik mij daar prevelend bij aan.
Toch vroeg ik of het altaar toebehoorde aan de Najaden of
een Faun of inheemse god, waarop mijn metgezel het volgende vertelde:
"non hac, o iuvenis, montanum numen in ara est;
illa suam vocat hanc, cui quondam regia coniunx
orbem interdixit, quam vix erratica Delos
orantem accepit tum, cum levis insula nabat;
illic incumbens cum Palladis arbore palmae




335
"Nee, makker, niet een berggod behoort dit altaar toe,
maar zíj noemt het het hare, aan wie ooit Juno heel de aarde
tot verboden gebied verklaarde en die het dolende Delos
als asielzoekster opnam, terwijl het als licht eiland ronddreef;
toen Latona zich daar neervlijdde onder Pallas' olijf en een palmboom
edidit invita geminos Latona noverca.
hinc quoque Iunonem fugisse puerpera fertur
inque suo portasse sinu, duo numina, natos.
iamque Chimaeriferae, cum sol gravis ureret arva,
finibus in Lyciae longo dea fessa labore




340
baarde zij tegen Juno's wens haar tweeling.
Maar ook vandaar verjoeg Juno, naar verluidt, de jonge moeder
en zij moest de beide goden in haar gewaad verborgen meedragen.
Zo kwam ze in Lycië, het gebied van de Chimaera
toen de zon de akkers verschroeide, ze was uitgeput van haar lange,
sidereo siccata sitim collegit ab aestu,
uberaque ebiberant avidi lactantia nati.
forte lacum mediocris aquae prospexit in imis
vallibus; agrestes illic fruticosa legebant
vimina cum iuncis gratamque paludibus ulvam;




345
zware tocht en zocht haar dorst te lessen, uitgedroogd door de zon.
haar gretige babies hadden haar borsten leeggezogen.
Gelukkig zag ze een vijver, bescheiden van omvang, in de kom
van een dal; boeren waren daar doende rijshout te verzamelen
en te bundelen met moerasriet.
accessit positoque genu Titania terram
pressit, ut hauriret gelidos potura liquores.
rustica turba vetat; dea sic adfata vetantis:
'quid prohibetis aquis? usus communis aquarum est.
nec solem proprium natura nec aera fecit




350
Latona ging erheen en knielde neer op de oever
om fris water te scheppen om te drinken.
Het boerse volkje wilde dat verhinderen, waarop de godin tot hen zei:
'Wat houden jullie mij bij het water vandaan? Gebruik van water staat allen vrij
de natuur heeft noch de zon noch de lucht geprivatiseerd
nec tenues undas: ad publica munera veni;
quae tamen ut detis, supplex peto. non ego nostros
abluere hic artus lassataque membra parabam,
sed relevare sitim. caret os umore loquentis,
et fauces arent, vixque est via vocis in illis.




355
noch ook het heldere water: ik ben bij openbare gaven beland;
toch wil ik als smekeling jullie vragen het te geven. Niet was ik
van plan mijn ledematen hier te wassen en mijn vermoeide lichaam,
nee, alleen maar mijn dorst te stillen. Mijn mond is droog van het spreken,
mijn keel gloeiend heet, daar is geen doortocht meer voor mijn stem.
haustus aquae mihi nectar erit, vitamque fatebor
accepisse simul: vitam dederitis in unda.
hi quoque vos moveant, qui nostro bracchia tendunt
parva sinu,' et casu tendebant bracchia nati.
quem non blanda deae potuissent verba movere?




360
Een slok water zal nectar voor mij zijn en erkennen zal ik dat ik
daarmee mijn leven terugkrijg: het leven zullen jullie mij geven met het water.
Laten dezen hier jullie ook ontroeren die vanaf onze schoot hun
armpjes uitstrekken", en toevallig deden de kleintjes dat ook.
Wie hadden de smeekbeden van de godin niet kunnen bewegen?
hi tamen orantem perstant prohibere minasque,
ni procul abscedat, conviciaque insuper addunt.
nec satis est, ipsos etiam pedibusque manuque
turbavere lacus imoque e gurgite mollem
huc illuc limum saltu movere maligno.




365
Zij echter bleven haar, ondanks het smeken, tegenhouden en
voegden daar bedreiging en scheldwoorden aan toe als ze niet wegging.
En nog is dat niet genoeg: het water zelf brachten zij met voeten
en handen in beroering en vanaf de bodem brachten zij overal modder
naar omhoog door pesterig rond te springen.
distulit ira sitim; neque enim iam filia Coei
supplicat indignis nec dicere sustinet ultra
verba minora dea tollensque ad sidera palmas
'aeternum stagno' dixit 'vivatis in isto!'
eveniunt optata deae: iuvat esse sub undis




370
Woede verdrong nu haar dorst; gedaan was het met smeken bij
Coeus' dochter tegen de schaamtelozen en niet langer kon zij
woorden spreken te laag voor een godin, nee, haar handen ten hemel
geheven sprak zij: 'Leef dan voor eeuwig in die poel van jullie!'
De wens van de godin ging in vervulling: nu zitten ze graag onder water
et modo tota cava submergere membra palude,
nunc proferre caput, summo modo gurgite nare,
saepe super ripam stagni consistere, saepe
in gelidos resilire lacus, sed nunc quoque turpes
litibus exercent linguas pulsoque pudore,




375
en nu eens duiken zij kopje onder in de moeraskom
dan weer steken zij hun kop boven water, soms enkel maar hun neus.
Vaak kruipen zij op de oever van de poel, vaak ook
springen zij weer in het koude water, maar ook nu nog
kafferen zij voort met kwaadaardig schaamteloze kwaak,
quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere temptant.
vox quoque iam rauca est, inflataque colla tumescunt,
ipsaque dilatant patulos convicia rictus;
terga caput tangunt, colla intercepta videntur,
spina viret, venter, pars maxima corporis, albet,
limosoque novae saliunt in gurgite ranae."'





381
al zitten ze onder water, toch blijft daar nog hun praats.
Hun kwaak klinkt nu ook rauw en hun nekken zwellen op,
hun eigen grof gescheld breekt hun de bekken open
hun rug loopt over in hun kop, de nekken lijken verdwenen, hun ruggen,
worden groen, hun buik, het grootste deel van hun lijf, verbleekt en
in het modderige water springen ze als een nieuw soort kikkers rond."'
naar begin

Marsyas [Met.6, 382 - 400]

Sic ubi nescio quis Lycia de gente virorum
rettulit exitium, satyri reminiscitur alter,
quem Tritoniaca Latous harundine victum
adfecit poena. 'quid me mihi detrahis?' inquit;
'a! piget, a! non est' clamabat 'tibia tanti.'
clamanti cutis est summos direpta per artus,
nec quicquam nisi vulnus erat; cruor undique manat,
detectique patent nervi, trepidaeque sine ulla
pelle micant venae; salientia viscera possis
et perlucentes numerare in pectore fibras.
illum ruricolae, silvarum numina, fauni
et satyri fratres et tunc quoque carus Olympus
et nymphae flerunt, et quisquis montibus illis
lanigerosque greges armentaque bucera pavit.
fertilis inmaduit madefactaque terra caducas
concepit lacrimas ac venis perbibit imis;
quas ubi fecit aquam, vacuas emisit in auras.
inde petens rapidus ripis declivibus aequor
Marsya nomen habet, Phrygiae liquidissimus amnis.



385




390




395




400
- Zo vertelde iemand uit Lycie hun ondergang.
Een ander moest toen weer denken aan die van Marsyas
die door Apollo gestraft werd na zijn nederlaag
bij het fluitspel:'Wat vil je me', kreet hij,'Au,
dat voel ik zeg, au zo veel is een fluit toch niet waard!'
De huid werd bij die schreeuwerd van het oppervlak van al zijn leden
geschraapt en er bleef niets anders over dan wond: bloed gutste overal
omlaag en zijn spieren kwamen bloot te liggen, zijn bloedvaten pulseerden
onbedekt lillend, zijn pompende darmen zou je kunnen tellen
en zijn doorschijnende longen in zijn borst.
Hem bejammerden de boeren, de bosgoden, de faunen
en de broers van de satyr en ook zijn geliefde leerling Olympus,
de nimfen eveneens en al wie in dat gebergte
woldragende kudden en rundertroepen hoedde.395
De vruchtbare aarde werd vochtig en doordrenkt door het opzuigen
en drinken van de neerdalende tranen in haar diepten;
toen zij ze omgevormd had tot een waterstroom,gaf ze die weer terug
aan de ijle lucht.Daarna, snel stromend naar zee langs steile oevers,
kreeg zij de naam Marsyas, de helderste rivier van Phrygië.


naar begin

Rouw om Niobe's verwanten. [Met.6, 401 - 423]

Talibus extemplo redit ad praesentia dictis
vulgus et exstinctum cum stirpe Amphiona luget;
mater in invidia est: hanc tunc quoque dicitur unus
flesse Pelops umeroque, suas a pectore postquam
deduxit vestes, ebur ostendisse sinistro. 405
concolor hic umerus nascendi tempore dextro
corporeusque fuit; manibus mox caesa paternis
membra ferunt iunxisse deos, aliisque repertis,
qui locus est iuguli medius summique lacerti,
defuit: inpositum est non conparentis in usum 410
partis ebur, factoque Pelops fuit integer illo.



405




410
Na deze verhalen keerden de toehoorders al snel weer terug
naar hun eigen omgeving en treurde om Amphion, gedood met zijn kinderen;
hun moeder Niobe werd gehaat: toch vertelde men dat ook toen Pelops alleen
haar betreurd heeft en dat, toen hij zijn kleding van zijn schouder
en borst had gerukt, het ivoor links bloot had gegeven.
Deze schouder was ten tijde van zijn geboorte gelijk aan zijn rechter
geweest en levend lichaam; maar toen de hand van zijn vader
zijn ledematen versneden had zouden de goden die weer hersteld hebben
maar toen de rest weer terug was bleef het stuk tussen keel en
bovenarm zoek: ivoor hebben zij toen ter vervanging van dat deel
aangebracht en zo zou Pelops weer compleet zijn geworden.
- Finitimi proceres coeunt, urbesque propinquae
oravere suos ire ad solacia reges,
Argosque et Sparte Pelopeiadesque Mycenae
et nondum torvae Calydon invisa Dianae 415
Orchomenosque ferax et nobilis aere Corinthus
Messeneque ferox Patraeque humilesque Cleonae
et Nelea Pylos neque adhuc Pittheia Troezen,
quaeque urbes aliae bimari clauduntur ab Isthmo
exteriusque sitae bimari spectantur ab Isthmo; 420
credere quis posset? solae cessastis Athenae.
obstitit officio bellum, subvectaque ponto
barbara Mopsopios terrebant agmina muros.


415




420


- Voornamen uit aangrenzende steden komen naar Thebe en
naburige steden hebben hun koningen gevraagd troost te bieden;
Argos en Sparta en Mycene, stad van Pelops' zonen,
ook Calydon, toen nog niet gehaat bij de felle Diana, (415)
en het rijke Orchomenos alsook Corinthe, befaamd om zijn brons,
het woeste Messene, Patras en het armzalige Cleonae,
het Pylos van Neleus en Troezen, later onder Pittheus,
en alle andere steden die door de Isthmus, gelegen aan twee zeeën, afgesloten
worden en aan de andere kant vanaf de zeerijke landtong te zien zijn.(425)
Alleen Athene - wie had dat kunnen denken - liet verstek gaan,
oorlog stond plicht in de weg want hordes barbaren van over zee
bedreigden de stad der Atheners.
naar begin

Tereus huwt Procne. [Met.6, 424 - 433]

- Threicius Tereus haec auxiliaribus armis
fuderat et clarum vincendo nomen habebat; 425
quem sibi Pandion opibusque virisque potentem
et genus a magno ducentem forte Gradivo
conubio Procnes iunxit; non pronuba Iuno,
non Hymenaeus adest, non illi Gratia lecto:
Eumenides tenuere faces de funere raptas, 430
Eumenides stravere torum, tectoque profanus
incubuit bubo thalamique in culmine sedit.
hac ave coniuncti Procne Tereusque, parentes
hac ave sunt facti; gratata est scilicet illis
Thracia, disque ipsi grates egere; diemque, 435
quaque data est claro Pandione nata tyranno
quaque erat ortus Itys, festum iussere vocari:
usque adeo latet utilitas.

425




430




435



- De Thraciër Tereus had deze horden met zijn legers
helpen verslaan en met deze zege zijn naam gevestigd;
Pandion heeft hem, machtig door rijkdom en manschappen,
en met een stamboom die terugging tot de machtige Mars,
zijn dochter Procne ten huwelijk geschonken, maar noch
Juno, noch Hymenaeus, noch de Gratieën stemde daarmee in.
De Schikgodinnen hielden fakkels van de dood omhoog,
de Schikgodinnen ook spreidden het huwelijksbed en
een onheilsuil nestelde op het dak van hun bruidsvertrek.
Onder deze vogel in de echt verbonden zijn Procne en Tereus
onder deze vogel ouders geworden:uiteraard juichte heel Thracië
hen geluk toe, brachten zij zelf dank aan de goden en
verklaarden tot feest de dag waarop Pandion zijn dochter had
uitgehuwelijkt en die waarop de kleine Itys geboren was;
zo zeer houdt zich verborgen wat werkelijk heuglijk is.
naar begin

Tereus gaat op verzoek van Procne haar zus Philomena ophalen.[Met.6, 438 - 485]

                  - Iam tempora Titan
quinque per autumnos repetiti duxerat anni,
cum blandita viro Procne 'si gratia' dixit 440
'ulla mea est, vel me visendae mitte sorori,
vel soror huc veniat: redituram tempore parvo
promittes socero; magni mihi muneris instar
germanam vidisse dabis.' iubet ille carinas
in freta deduci veloque et remige portus 445
Cecropios intrat Piraeaque litora tangit.
ut primum soceri data copia, dextera dextrae
iungitur, et fausto committitur omine sermo.
coeperat, adventus causam, mandata referre
coniugis et celeres missae spondere recursus: 450
ecce venit magno dives Philomela paratu,
divitior forma; quales audire solemus
naidas et dryadas mediis incedere silvis,
si modo des illis cultus similesque paratus.
non secus exarsit conspecta virgine Tereus, 455
quam si quis canis ignem supponat aristis
aut frondem positasque cremet faenilibus herbas.
digna quidem facies; sed et hunc innata libido
exstimulat, pronumque genus regionibus illis
in Venerem est: flagrat vitio gentisque suoque. 460
impetus est illi comitum corrumpere curam
nutricisque fidem nec non ingentibus ipsam
sollicitare datis totumque inpendere regnum
aut rapere et saevo raptam defendere bello;
et nihil est, quod non effreno captus amore 465
ausit, nec capiunt inclusas pectora flammas.
iamque moras male fert cupidoque revertitur ore
ad mandata Procnes et agit sua vota sub illa.
facundum faciebat amor, quotiensque rogabat
ulterius iusto, Procnen ita velle ferebat. 470
addidit et lacrimas, tamquam mandasset et illas.
pro superi, quantum mortalia pectora caecae
noctis habent! ipso sceleris molimine Tereus
creditur esse pius laudemque a crimine sumit.
quid, quod idem Philomela cupit, patriosque lacertis 475
blanda tenens umeros, ut eat visura sororem,
perque suam contraque suam petit ipsa salutem.
spectat eam Tereus praecontrectatque videndo
osculaque et collo circumdata bracchia cernens
omnia pro stimulis facibusque ciboque furoris 480
accipit, et quotiens amplectitur illa parentem,
esse parens vellet: neque enim minus inpius esset.
vincitur ambarum genitor prece: gaudet agitque
illa patri grates et successisse duabus
id putat infelix, quod erit lugubre duabus. 485


440




445




450




455




460




465




470




475




480




485
                   - De Zon had al vijf
herfstperiodes van opeenvolgende jaren doen verstrijken
toen Procne op vleiende toon tot haar man zei: 'Als je me ergens[440]
een plezier mee wilt doen, laat dan ofwel mij mijn zuster bezoeken
ofwel nodig mijn zus hierheen uit: je kunt je schoonvader beloven
dat ze gauw weer terugkeren zal; voor mij zal het een enorm geschenk zijn
mijn zuster weer eens te zien'. Dus gaf Tereus opdracht schepen
te water te laten en voer hij met zeil en met roeiers de Atheense haven[445]
Piraeus in en zette daar voet aan wal.
Zodra zijn schoonvader hem ontving, schudden zij elkaars hand
en raakten welgezind in een vertrouwelijk gesprek.
Tereus was net begonnen aan de reden van zijn komst:
het overbrengen van de boodschap van zijn vrouw en
de belofte van een snelle terugkeer van haar zuster,[450]
toen Philomela zelf verscheen, rijkelijk gehuld in groots ornaat
rijkelijker nog door haar schoonheid, zoals wij plegen te horen
dat water- en bosnimfen voortschrijden diep in het bos
als je hen tenminste dezelfde opmaak en uitdossing geeft.
Niet anders ontvlamde Tereus bij het zien van het meisje[455]
dan als iemand vuur onder dorre halmen aansteekt
of bladeren en een hoop onkruid in brand steekt met hooi.
Haar aanblik dwingt respect af maar zijn aangeboren wellust
en de aard tot lust die die streken eigen is:
hij vlamt door eigen gretigheid en die van zijn volk[460].
Zijn eerste impuls is de zorg van haar omgeving en die van haar voedster
om te kopen en ook haar zelf met reusachtige geschenken
te verwarren en heel zijn rijk toe te zeggen of haar te schaken en die roof dan
met een woeste oorlog te verdedigen, kortom er is niets wat hij, gegrepen door
obeteugelde hartstocht, niet heeft overlegd en intomen kan zijn hart de vlammen niet.
Met tegenzin verdraagt hij uitstel en met vurige praat komt hij terug
bij Procne's boodschap en bepleit in naam van haar zijn eigen wensen.
Begeerte maakt hem welbespraakt en steeds als hij wat al te dringend vraagt
speelt hij dat Procne het zo wil, ja voegt er tranen bij
alsof zij daartoe ook opdracht gegeven had.
Maar goeie help, hoezeer zijn sterfelijke harten stekeblind!
juist door dit schaamteloos vertoon wordt Tereus meer geloofd
en oogst hij lof om zijn geveins.
Bovendien verlangt Philomela ook ditzelfde en met haar armen
vleiend om de schouders van vadertjelief: 'mag zij haar zus bezoeken, alsjeblieft'
en om haar eigen heil [en strijdig met dat heil] smeekt zij haar heil zelf af.
Tereus beziet haar en bij het zien tast hij haar bij voorbaat af
en bij het aanschouwen van haar kusjes en haar armen om zijn hals geslagen
ervaart hij alles als prikkels en toortsen en voedsel voor zijn razernij[480]
en telkens als zij haar vader omhelst verplaatst hij zich
in de vader want dan zou hij minder respectloos zijn.
Door het smeken van zijn beide dochters gaat de vader door de knieën:
zij verheugt zich en bedankt haar vader en de ongelukkige denkt dat zij voor beiden
hierin geslaagd zijn wat afschuwelijk voor beiden aflopen zal.[485]
naar begin

Philomena's afscheid van haar vader.[Met.6, 486 - 510]

- Iam labor exiguus Phoebo restabat, equique
pulsabant pedibus spatium declivis Olympi:
regales epulae mensis et Bacchus in auro
ponitur; hinc placido dant turgida corpora somno.
at rex Odrysius, quamvis secessit, in illa 490
aestuat et repetens faciem motusque manusque
qualia vult fingit quae nondum vidit et ignes
ipse suos nutrit cura removente soporem.
lux erat, et generi dextram conplexus euntis
Pandion comitem lacrimis commendat obortis: 495
'hanc ego, care gener, quoniam pia causa coegit,
et voluere ambae (voluisti tu quoque, Tereu)
do tibi perque fidem cognataque pectora supplex,
per superos oro, patrio ut tuearis amore
et mihi sollicitae lenimen dulce senectae 500
quam primum (omnis erit nobis mora longa) remittas;
tu quoque quam primum (satis est procul esse sororem),
si pietas ulla est, ad me, Philomela, redito!'
mandabat pariterque suae dabat oscula natae,
et lacrimae mites inter mandata cadebant; 505
utque fide pignus dextras utriusque poposcit
inter seque datas iunxit natamque nepotemque
absentes pro se memori rogat ore salutent;
supremumque vale pleno singultibus ore
vix dixit timuitque suae praesagia mentis. 510




490




495




500




505




510
- De zon had nog slechts een korte tijd te gaan en zijn paarden
draafden met hun hoeven het laatste stuk neerwaarts langs de hemel:
een vorstelijke maaltijd en wijn in gouden bokalen werden opgediend,
daarna gunden zij hun volle lijven een kalme slaap.
Maar de vorst uit Thracië ging wel naar bed maar hitste zich
op haar af en stelde zich haar uiterlijk, bewegingen en handen voor
zoals hij wilde en nog niet zag en pookte zijn eigen vuur nog op
terwijl zijn aandacht de slaap op afstand hield.
Het daglicht gloorde en Pandion omklemde de rechterhand
van zijn schoonzoon bij diens vertrek en dringt er onder tranen op aan:
'Ik vertrouw haar jou toe, beste schoonzoon, onder druk van een respectabele
reden: beide dochters verlangden het [en jij wilde het ook, Tereus]
maar smeek je op je erewoord en bij onze verwantschap
bij de goden bid ik je om haar te beschermen met het oog van een vader
en mij de zoete troost van mijn onrustige ouderdom
zo spoedig mogelijk terug te sturen, mij zal immers elk wachten te lang zijn;
jij, Philomela, als je mij ook maar even toegedaan bent, kom dan
zo vlug mogelijk weerom, de afstand naar je zus maakt het al lang genoeg.
Met kussen voor zijn dochter droeg hij haar over
en tranen van weemoed welden bij die overdracht uit zijn ogen;
als bij een waarborg van een contract vroeg hij nog
van beiden de rechterhand en verbond die, vroeg hen zijn ontbrekende dochter
en kleinzoon uit zijn naam te groeten en had nog amper
een laatste 'vaarwel' onder veel gesnik uitgesproken
of hem bekroop al de angst om zijn eigen voorgevoelens.
naar begin

Tereus vergrijpt zich aan Philomena.[Met.6, 511 - 548]

- Ut semel inposita est pictae Philomela carinae,
admotumque fretum remis tellusque repulsa est,
'vicimus!' exclamat, 'mecum mea vota feruntur!'
exsultatque et vix animo sua gaudia differt
barbarus et nusquam lumen detorquet ab illa,
non aliter quam cum pedibus praedator obuncis
deposuit nido leporem Iovis ales in alto;
nulla fuga est capto, spectat sua praemia raptor.
Iamque iter effectum, iamque in sua litora fessis
puppibus exierant, cum rex Pandione natam 520
in stabula alta trahit, silvis obscura vetustis,
atque ibi pallentem trepidamque et cuncta timentem
et iam cum lacrimis, ubi sit germana, rogantem
includit fassusque nefas et virginem et unam
vi superat frustra clamato saepe parente, 525
saepe sorore sua, magnis super omnia divis.
illa tremit velut agna pavens, quae saucia cani
ore excussa lupi nondum sibi tuta videtur,
utque columba suo madefactis sanguine plumis
horret adhuc avidosque timet, quibus haeserat, ungues. 530
mox ubi mens rediit, passos laniata capillos,
lugenti similis caesis plangore lacertis
intendens palmas 'o diris barbare factis,
o crudelis' ait, 'nec te mandata parentis
cum lacrimis movere piis nec cura sororis 535
nec mea virginitas nec coniugialia iura?
omnia turbasti; paelex ego facta sororis,
tu geminus coniunx, hostis mihi debita Procne!
quin animam hanc, ne quod facinus tibi, perfide, restet,
eripis? atque utinam fecisses ante nefandos 540
concubitus: vacuas habuissem criminis umbras.
si tamen haec superi cernunt, si numina divum
sunt aliquid, si non perierunt omnia mecum,
quandocumque mihi poenas dabis! ipsa pudore
proiecto tua facta loquar: si copia detur, 545
in populos veniam; si silvis clausa tenebor,
inplebo silvas et conscia saxa movebo;
audiet haec aether et si deus ullus in illo est!'








520









530




535




540







- Zodra Philomena aan boord was geholpen van het bontbeschilderde schip
en dat zich met roeiers verwijderd had van het land op weg naar de volle zee
gromde Terus triomfantelijk: 'De buit is binnen, die gaat met mij mee!'
De bruut is buiten zinnen en weet maar amper zijn bevrediging uit te stellen,
nergens houdt hij zijn ogen van haar af;
niet anders dan wanneer een roofzuchtige arend met zijn
gekromde klauwen een haas neer heeft gelegd in zijn hoge nest: geen kans meer
op vluchten voor de gevangene, de rover bewaakt het loon van zijn jacht.
- Dan is de tocht volbracht en als dan de scheepslui vermoeid van boord zijn
sleept plots de koning Pandions dochter naar een afgelegen schuur [520]
die verborgen ligt in oud woud,
en daar heeft hij haar, - zij verbleekt, siddert en beeft om alles
en vraagt nu onder tranen waar haar zus is -
vastgepakt en zijn opzet duidelijk gemaakt en het meisje, nu alleen,
met geweld overmeesterd terwijl ze vaak vergeefs om haar vader riep
en om haar zuster en bovenal de goden.
Zij beeft, angstig als een lam, dat, door een grijze wolf gewond,
aan zijn bek ontsnapt zichzelf nog niet veilig acht,
en zoals een duif met veren bevlekt door eigen bloed huivert
en nog bang is voor de gulzige klauwen waaraan zij vastgeklonken zat. 530
Dan, zodra zij weer bij zinnen is, roept zij, rukkend aan haar loshangend haar,
als in rouw haar armen krabbend en slaand, dan haar handen opgeheven:
'Jij bruut vol misdaden; beul! Hebben dan de woorden vol vertrouwen
van mijn vader met zijn lieve tranen jou niet geremd, niet Procne's zusterliefde,[535]
niet mijn maagdelijkheid, niet jouw huwelijkstrouw?
Alles heb je verwoest; ik ben tot bijvrouw van mijn zus gedegradeerd,
jij tot dubbelman en Procne moet mijn rivale zijn!
Waarom mijn leven niet ontnomen, trouweloze, om zo geen misdaad na te laten?
Ach had dat maar gedaan vóór die verkrachting, [540]
dan had ik nu een schim gehad onaangeraakt door jouw bezoedeling.
Als echter goden dit hier kunnen zien, als godenmacht nog iets voorstelt
en als met mij nog niet alles zal verloren zijn
dan word jij ooit voor mij gestraft! Zelf zal ik mijn schaamte afwerpen
en jouw gedrag aanklagen: als die kans mij gegeven wordt [545]
kom ik onder de mensen; als ik opgesloten wordt gehouden in het bos
ik zal die bossen laten spreken en de rotsen tot medelijden dwingen;
dit zal de hemel van mij horen en elke god die daarin woont.
naar begin

Tereus maakt Philomena het spreken onmogelijk.[Met.6, 549 - 570]

Talibus ira feri postquam commota tyranni
nec minor hac metus est, causa stimulatus utraque, 550
quo fuit accinctus, vagina liberat ensem
arreptamque coma fixis post terga lacertis
vincla pati cogit; iugulum Philomela parabat
spemque suae mortis viso conceperat ense:
ille indignantem et nomen patris usque vocantem 555
luctantemque loqui conprensam forcipe linguam
abstulit ense fero. radix micat ultima linguae,
ipsa iacet terraeque tremens inmurmurat atrae,
utque salire solet mutilatae cauda colubrae,
palpitat et moriens dominae vestigia quaerit. 560
hoc quoque post facinus (vix ausim credere) fertur
saepe sua lacerum repetisse libidine corpus.
Sustinet ad Procnen post talia facta reverti;
coniuge quae viso germanam quaerit, at ille
dat gemitus fictos commentaque funera narrat, 565
et lacrimae fecere fidem. velamina Procne
deripit ex umeris auro fulgentia lato
induiturque atras vestes et inane sepulcrum
constituit falsisque piacula manibus infert
et luget non sic lugendae fata sororis. 570

550




555




560




565




570
- Toen de woede van de woeste heerser door deze woorden was ontbrand
en zijn vrees daarvoor niet onder deed, trok hij, door beide emoties aangezet
het zwaard dat aan zijn zijde hing, uit de schede en greep haar bij haar haren,
draaide haar armen op haar rug en bond haar armen samen.
Philomena bood hem haar keel aan en kreeg al hoop bij het zien
van het zwaard dat zij mocht sterven:
maar hij trekt met een vork haar tong naar buiten, - terwijl ze tegenstribbelend(555)
onafgebroken "vader" roept en worstelt om nog woorden uit te brengen -
en hakt hem met zijn zwaard af; alleen de wortel van de tong trilt nog,
de tong zelf ligt op de zwarte grond en lispelt sidderend voort,
en zoals de staart van een verminkte slang nog opspringt,
stuipt zij en zoekt stervend nog de voet van haar bazin. (560)
Er wordt gezegd (ik durf het nauwelijks geloven) dat hij zelfs na deze daad
nog vaak uit eigen wellust haar gehavend lijf heeft opgezocht.
Hij durft na deze wandaden toch nog naar Procne terug te gaan
die, als zij haar echtgenoot begroet heeft, naar haar zus vraagt
maar hij wendt droefheid voor en vertelt over een verzonnen dood,(565)
zijn tranen hebben haar doen geloven: Procne wierp de sluier
glanzend van een gouden rand, van haar schouders af en
trok zwarte kleren aan, richtte een leeg graf in
en bracht dodenoffers met loze handen en rouwde om haar zusters lot
dat op een ander wijze te betreuren was.(570)

naar begin

Een list van Philomena. [Met.6, 571 - 586]

- Signa deus bis sex acto lustraverat anno;
quid faciat Philomela? fugam custodia claudit,
structa rigent solido stabulorum moenia saxo,
os mutum facti caret indice. grande doloris
ingenium est, miserisque venit sollertia rebus: 575
stamina barbarica suspendit callida tela
purpureasque notas filis intexuit albis,
indicium sceleris; perfectaque tradidit uni,
utque ferat dominae, gestu rogat; illa rogata
pertulit ad Procnen nec scit, quid tradat in illis. 580
evolvit vestes saevi matrona tyranni
germanaeque suae fatum miserabile legit
et (mirum potuisse) silet: dolor ora repressit,
verbaque quaerenti satis indignantia linguae
defuerunt, nec flere vacat, sed fasque nefasque 585
confusura ruit poenaeque in imagine tota est.





575




580




585


- De zon heeft na een jaar de twaalf dierenriemtekens doorlopen.
Wat kon Philomena doen? Een wachtpost blokkeerde haar vlucht,
stalmuren van massief steen sluiten haar in, de stomheid van
haar mond maakt melding van het gebeurde onmogelijk. Maar bij leed
is vindingrijkheid groot: in ellende schiet vernuft te hulp: (575)
slim weet ze een primitief weefgetouw te knutselen
en in het witte weefsel purperen aanwijzingen te verwerken
als verraad van de misdaad: het resultaat geeft ze aan éen vertrouweling
en gebaart het naar haar meesteres te brengen: die brengt het naar
Procne zonder te weten wat ze daarmee onthult. (580)
De echtgenote van de wrede tyran ontrolt het kleed
en leest er het deerniswekkend lot in van haar zuster en
(een wonder dat ze dat gekund heeft) zwijgt: de smart sloot haar mond
en als iemand iets vraagt ontbreekt het aan antwoorden met emotie
en voor huilen ziet ze geen kans, maar de grens tussen mag en mag niet
vervaagt snel en ze leeft slechts met beelden van wraak.
naar begin

Wraak.[Met.6, 587 - 674]

Tempus erat, quo sacra solent trieterica Bacchi
Sithoniae celebrare nurus: (nox conscia sacris,
nocte sonat Rhodope tinnitibus aeris acuti)
nocte sua est egressa domo regina deique 590
ritibus instruitur furialiaque accipit arma;
vite caput tegitur, lateri cervina sinistro
vellera dependent, umero levis incubat hasta.
concita per silvas turba comitante suarum
terribilis Procne furiisque agitata doloris, 595
Bacche, tuas simulat: venit ad stabula avia tandem
exululatque euhoeque sonat portasque refringit
germanamque rapit raptaeque insignia Bacchi
induit et vultus hederarum frondibus abdit
attonitamque trahens intra sua moenia ducit. 600
Ut sensit tetigisse domum Philomela nefandam,
horruit infelix totoque expalluit ore;
nacta locum Procne sacrorum pignora demit
oraque develat miserae pudibunda sororis
amplexumque petit; sed non attollere contra 605
sustinet haec oculos paelex sibi visa sororis
deiectoque in humum vultu iurare volenti
testarique deos, per vim sibi dedecus illud
inlatum, pro voce manus fuit. ardet et iram
non capit ipsa suam Procne fletumque sororis 610
corripiens 'non est lacrimis hoc' inquit 'agendum,
sed ferro, sed si quid habes, quod vincere ferrum
possit. in omne nefas ego me, germana, paravi:
aut ego, cum facibus regalia tecta cremabo,
artificem mediis inmittam Terea flammis, 615
aut linguam atque oculos et quae tibi membra pudorem
abstulerunt ferro rapiam, aut per vulnera mille
sontem animam expellam! magnum quodcumque paravi;
quid sit, adhuc dubito.' Peragit dum talia Procne
, ad matrem veniebat Itys; quid possit, ab illo 620
admonita est oculisque tuens inmitibus 'a! quam
es similis patri!' dixit nec plura locuta
triste parat facinus tacitaque exaestuat ira.
ut tamen accessit natus matrique salutem
attulit et parvis adduxit colla lacertis 625
mixtaque blanditiis puerilibus oscula iunxit,
mota quidem est genetrix, infractaque constitit ira
invitique oculi lacrimis maduere coactis;
sed simul ex nimia mentem pietate labare
sensit, ab hoc iterum est ad vultus versa sororis 630
inque vicem spectans ambos 'cur admovet' inquit
'alter blanditias, rapta silet altera lingua?
quam vocat hic matrem, cur non vocat illa sororem?
cui sis nupta, vide, Pandione nata, marito!
degeneras! scelus est pietas in coniuge Tereo.' 635
nec mora, traxit Ityn, veluti Gangetica cervae
lactentem fetum per silvas tigris opacas,
utque domus altae partem tenuere remotam,
tendentemque manus et iam sua fata videntem
et 'mater! mater!' clamantem et colla petentem 640
ense ferit Procne, lateri qua pectus adhaeret,
nec vultum vertit. satis illi ad fata vel unum
vulnus erat: iugulum ferro Philomela resolvit,
vivaque adhuc animaeque aliquid retinentia membra
dilaniant. pars inde cavis exsultat aenis, 645
pars veribus stridunt; manant penetralia tabo.
His adhibet coniunx ignarum Terea mensis
et patrii moris sacrum mentita, quod uni
fas sit adire viro, comites famulosque removit.
ipse sedens solio Tereus sublimis avito 650
vescitur inque suam sua viscera congerit alvum,
tantaque nox animi est, 'Ityn huc accersite!' dixit.
dissimulare nequit crudelia gaudia Procne
iamque suae cupiens exsistere nuntia cladis
'intus habes, quem poscis' ait: circumspicit ille 655
atque, ubi sit, quaerit; quaerenti iterumque vocanti,
sicut erat sparsis furiali caede capillis,
prosiluit Ityosque caput Philomela cruentum
misit in ora patris nec tempore maluit ullo
posse loqui et meritis testari gaudia dictis. 660
Thracius ingenti mensas clamore repellit
vipereasque ciet Stygia de valle sorores
et modo, si posset, reserato pectore diras
egerere inde dapes semesaque viscera gestit,
flet modo seque vocat bustum miserabile nati, 665
nunc sequitur nudo genitas Pandione ferro.
corpora Cecropidum pennis pendere putares:
pendebant pennis. quarum petit altera silvas,
altera tecta subit, neque adhuc de pectore caedis
excessere notae, signataque sanguine pluma est. 670
ille dolore suo poenaeque cupidine velox
vertitur in volucrem, cui stant in vertice cristae.
prominet inmodicum pro longa cuspide rostrum;
nomen epops volucri, facies armata videtur.



590




595




600




605




610




615




620




625




630




635




640




645




650




655




660




665




670



674


- De tijd brak aan waarin de vrouwen van Thracië de driejaarlijkse
Bacchusfeesten vieren: alleen de nacht is hiervan getuige;
's nachts weerklinken op de Rhodope de schelle koperklanken
en 's nachts heeft de vorstin haar paleis verlaten om in de riten 590
van de god te delen en zich te bekleden met zijn furiën-attributen;
haar hoofd bedekt ze met de wijnrank, aan haar linkerzijde
hangt een hertenvel, van haar schouder bungelt de Thyrsusstaf.
Ontketend zwerft Procne schrikverwekkend met haar stoet van vrouwen
door de bossen, nog opgezweept door het venijn van smart, Bacchus, 595
veinst zij jouw roes: allengs geraakt zij bij de afgelegen schuur,
roept hymnisch 'euhoe' breekt grendels open
en sleurt haar zus mee, bekleedt haar met Bacchus' tooi
en verbergt haar gezicht met ranken van klimop;
haar zuster willoos, sleept zij mee in het paleis 600
Zodra Philomena merkt dat zij in de woning van de misdadiger is,
huivert de ongelukkige en verbleekt haar gezicht;
maar bij aankomst neemt Procne haar de rituele tooi af
en onthult zo het genante gezicht van haar treurige zus
en stelt haar vragen maar die durft niet naar haar 605
op te zien en beschouwt zich als verraadster van Procne
en als zij met neergeslagen ogen wil zweren en
de goden tot getuigen aanroepen wil dat onder dwang deze schanddaad
haar aangedaan is, moet een handgebaar haar stem zijn. Procne raast
en tiert en begrijpt niet haar aandeel en vaart tegen het huilen uit 610
van haar zus: 'Hier passen geen tranen maar een daad met het zwaard,
maar als jij iets weet dat het zwaard kan overtreffen:
tot elke vorm van wraak, zusterlief, ben ik bereid:
zal ik misschien liever het paleis in brand steken
en de bouwer Tereus in de vlammenzee zetten? 615
of liever zijn tong en ogen en geslachtsdeel die jou schonden
met het zwaard afhakken? of zijn gezonde leventje vervangen
door ettelijke wonden? Ik ben bereid tot alles, hoe groot ook,
twijfel alleen nog wat dat moet zijn'. Terwijl Procne dit zei
kwam Itys bij zijn moeder langs en is zij door hem op het idee gebracht 620
wat zij kon doen want met een harteloze blik naar hem mompelde zij:
"Ach, wat lijk je toch veel op je vader!" en zonder verder iets te zeggen
bereidt ze een misdaad voor, opgezweept door stille wrok.
Toch, als haar zoontje tegen haar aankruipt en
zijn armpjes om haar hals slaat en zijn kussen paart 625
aan kinderlijke vleiende woordjes wordt de moeder
in haar wakker, kalmeert haar woede en worden ongewild
haar ogen vochtig van de tranen waar zij tegen vecht
want direct voelt ze dat haar hart wankelt door een al te grote
liefdesplicht en richt ze haar ogen weg van hem naar haar zusters mond 630
en beurtelings naar beiden kijkend fluistert ze:
'Kan de één nog vleien terwijl de ander zonder tong wel zwijgen moet?
Kan hij nog 'moeder' zeggen, waarom zij niet 'zus'?
Zie nu, dochter van Pandion, met wat voor man ik ben gehuwd!
Je valt wel diep! Een misdaad ligt besloten in je trouw aan Tereus'. 635
Onverwijld sleept ze Itys mee als een tijgerin een hertenjong
losgerukt van z'n moeder door donkere bossen
en als ze een afgelegen deel van het paleis bereikt hebben
steekt Procne haar zoontje die zijn handen naar haar hals
uitstrekt en zijn einde aan ziet komen en nog 'Mama! Moeder!' roept 640
met het zwaard in de zijde van zijn hart, zonder het gezicht af te wenden.
Voor hem mocht deze wond alleen al voldoende zijn om zijn lot te bezegelen
Philomela hakt met het zwaard ook zijn hoofd af
en de ledematen die nog stuiptrekken en resten van leven vertonen
rukken ze uiteen. Een deel kookt borrelend in koperen ketels, 645
een ander deel sist aan het spit; de keuken raakt gevuld met walm.
Tot deze maaltijd noodt zijn vrouw dan Tereus, nergens op bedacht,
en veinst voor hem een offermaal naar gewoonte van haar vader, waarbij slechts
één man aanwezig zijn mag, ze stuurt begeleiders en dienaren weg.
Zelf hooggezeten op zijn patriarchenstoel doet Tereus zich te goed 650
en vult zijn maag met eigen vlees en bloed,
en zo blind is hij van geest dat hij nog zegt: "Laat Itys komen!".
Dan kan Procne haar wrede vreugde niet meer verbergen
en roept, verlangend zelf de bode van eigen verlies te zijn:
"Je hebt hem in je, die jij zoekt"; hij kijkt rondom zich en 655
als hij vraagt "Waar dan" en nogmaals om hem roept
springt Philomela, met haren nog bespat van de recente moordpartij,
te voorschijn en slingert het bloedig hoofd van Itys zijn vader
in het gezicht en heeft nooit liever willen spreken dan juist nu
om vreugdekreten van triomf te kunnen uiten. 660
De Thraciër duwt met een luide schreeuw de tafel van zich af
en roept de Gorgonen uit de Onderwereld op en
probeert nu eerst het vreselijke eten uit zijn ontsloten keel te braken
en geeft dan het voedsel en de halfverteerde ingewanden op
breekt dan in snikken uit en noemt zich miserabel graf van zoon, 665
maar dan rent hij met ontbloot zwaard achter Pandions dochters aan:
je had kunnen menen dat de lijfjes van Cecrops telgen zweefden,
ja zeg, ze zweefden echt! De één zocht weer de bossen op
de ander dook weer onder dak, de tekens van het bloedbad
zijn nog steeds niet van hun borst verdwenen. Hun veren zijn 670
door bloed gemerkt. Hij, snel in begeerte en de smart om zijn straf
veranderde ook in een vogel, één waarbij de kopveren omhoog staan op zijn kruin
zijn grote snavel wijst als een lange dolk vooruit
Hop is zijn vogelnaam, zijn wapens gevechtsklaar. 674



naar begin



Terug naar inhoudsopgave Metamorfosen

Terug naar Home


maart'19